كيفيت خطابات الهي:

 

نداهاي الهي در قرآن گاهي با واسطه است مانند: «قُلْ يا اَيُّهَا الكافِرُونَ[1]» «بگو: اي كافران!». كه خداوند پيامبر اكرم را مخاطب و واسطه ميان كلام خود و مردم قرار داده است و پيام خود را از طريق آن حضرت به مردم مي‏رساند و گاهي بدون واسطه است مانند: «...يا موسي لا تَخَفْ اِنّي لا يَخافُ لَدَيَّ المُرْسَلوُنَ[2]» «...اي موسي! نترس، كه رسولان در نزد من نمي‏ترسند!». البته اين ندا در لفظ، بدون واسطه است وگرنه در نزول تمام آيات قرآن، پيامبر واسطه ميان كلام وحي و مردم بوده است.
نداي بي‏واسطه نشانه آن است كه بين خداي سبحان و انسان رابطه‏اي مستقيم وجود دارد و خداوند انسان را به‏طور مستقيم مورد لطف قرار مي‏دهد، ولي انسانِ غافل يا جاهل به سوءِ اختيار خود، رابطه خويش با خدا را قطع يا ضعيف مي‏كند و از لطف الهي محروم مي‏شود. نداها و خطاب‏هاي قرآن اختصاص به زمان و افراد خاصي ندارد،

بلكه در همه دوره‏ها و براي همه اَعصار و نسل‏ها زنده و حاضر است.
از اين رو گفتن «لبّيكَ» هنگام خطاب (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا) از آداب تلاوت قرآن است و اين نشانه مستقيم و زنده‏بودن نداهاي قرآني است وگرنه لبيك گفتن به ندايي كه زمانش سپري شده باشد، نمي‏تواند جدّي و از روي حقيقت باشد. پس نداي بي‏واسطه (يا ايّها الناس) نشانه رابطه ناگسستني عبد و مولاست و تا از طرف انسان اين رابطه قطع يا ضعيف نشود، از طرف خداوند همچنان پابرجاست. هر ندا و خطابي به اندازه ديد منادي و مخاطب وسعت دارد و منادي گاهي انسان است كه با چشم ظاهر، تنها حاضران را مي‏بيند و به آنان خطاب مي‏كند. و گاهي خداوند سبحان است كه انسان‏هاي آينده را نيز مي‏بيند. و به آنان خطاب مي‏كند.
حضرت علي عليه‏السلام مي‏فرمايد: خداوند پيش از تحقّق معلوم، عالم بوده است: «عالمٌ اِذْ لا مَعْلومٌ» «عالم بوده، آنگاه كه معلومي وجود نداشت».
از آنجا كه همه انسان‏هاي كنوني و آينده مشهود خداوند هستند، نداهاي قرآني همه آنان را در بر مي‏گيرد. خطاب (يا ايُّها الناسُ) مانند خطاب‏هاي عادي نيست، بلكه دعوتي است همگاني كه شامل مؤمنان، كافران، منافقان، اهل كتاب و ملحدان نيز مي‏شود ولي بُعد خطاب متفاوت است.

تقسيم بندي مخاطبين قرآن


تقسيم اول

يكي ازشيوه هاي قرآن در بيان مطالب خود اين است كه گاهي پس از بيان مطلب،مخاطب خود را ندا ميدهد واز او

نام مي برد . معلوم است كه اين روش رواني تأثير زيادي در مخاطب دارد و او را به انديشيدن كامل در محتواي

خطاب وادار مي سازد.آري قرآن كريم نيز در مواردبسياري از همين روش استفاده كرده ومخاطبهاي خاصي را نام

برده است وبعضي ازآنها عبارتند از:

ا-خطاب به عموم مردم:گاهي روي سخن با عموم مردم اعم از مؤمن وكافر است در اينگونه موترد گاهي

مطلب با خطاب (ياايهاالناس)آغاز مي شود كه دربيست ويك مورد آمده است وگاهي با خطاب (يا ايهاالانسان)است

كه دردو

موردآمده است نمونه اين خطابها به قرار زير است:(يا ايها الناس اعبدوا ربكم الذي خلقكم والذين من قبلكم لعلكم

تتقون )

(يا ايهاالانسان ماغرك بربك الكريم) البته توجه كنيم كه در خطاب (يا ايهاالناس) حكم روي افراد بشر رفته ودر

خطاب (يا ايهاالانسان)حكم روي نوع بشر است.

2-خطاب به مؤمنان:در اينگونه خطابها روي سخن با گروه مؤمنان است بديهي است كه اينگونه خطابها اثر

روحي خوبي بر اهل ايمان مي گذارد ولذت اين خطاب مطلبي را كه پس از آن مي آيد را بسيار آسان مي نمايد،هر

چند دشوار باشد.معمول ترين خطاب درقرآن كريم همين خطاب به مؤمنين است كه با تعبير (يا ايهالذين آمنوا)آمده

است. اين تعبير درهشتادوهفت مورد ازقرآن كريم ذكر شده است وباتفحصي كه به عمل آمده معلوم شد،مطلبي كه پس

از خطاب آمده يكي از پنج مورد است كه به ترتيب كثرت ورود به شرح زير است :1-امر-در بسياري ازموارد پس



از خطاب(يا ايهاالذين آمنوا)به چيزي امر مي شود وحكمي به صورت امر ابلاغ مي گردد.به عنوان نمونه :(يا ايها

الذين آمنوا كونوا قوامين بالقسط)

2-نهي:درموارد بسيارديگري پس از اين خطاب از چيزي يا چيز هايي نهي مي شود. به عنوان نمونه :(يا ايهاالذين

آمنوالا تأكلواالربا اضعافا مضاعفـة) 3 - سؤال-گاهي پس از ذكر اين خطاب مؤمنان مورد سؤال قرار مي گيرند

وبيشترمربوط به مسائل اخلاقي واعتقادي است. به عنوان نمونه (يا ايهاالذين آمنوا هل ادلّكم علي تجارة تنجيكم من

عذاب اليم) 4-خبر-درچند مورد بعد از اين خطاب يك مطلب خبري است كه از حقيقتي ويا حكمي خبر ميدهد.به

عنوان نمونه (يا ايها الذين آمنواانّ من ازواجكم واولادكم عدو لكم) 5-شرط-در چند مورد بعداز اين خطاب جمله

شرطيه آمده است كه مشتمل بر بيان يك حقيقت است. به عنوان نمونه:(يا ايها الذين آمنوا ان تتقواالله يجعل لكم

فرقانا)

3-خطاب به پيامبر اسلام (ص):گاهي خطاب خصوصي تر مي شود وتنها به شخص پيامبر (ص)متوجه مي

گرددوپس از خطاب امر يا نهي يا خبري بيان مي شود مانند(يا ايها الرسول بلّغ ماانزل اليك من ربك) – (يا ايها

النبي حسبك الله ومن اتتبعك من المؤمنين) وهمچنين آياتي كه در آنها به پيامبر مزّمل يامدّثر خطاب شده است.

4-خطاب به كافران:درآياتي از قرآن كريم خداوند كافران را مورد خطاب قرار داده است واز اعمال آنها انتقاد

كرده است اين خطابها گاهي مربوط به همه كافران است وبه صورت (يا ايهاالذين كفروا )ويا(يا ايها الكافرون)آمده

وگاهي هم خطاب به اهل كتاب است كه به صورت (يا اهل الكتاب)ويا (يا ايهاالذين اوتواالكتاب)آمده است ويا خطاب

به يهود است كه به صورت(يا ايهاالذين هادوا)آمده است.گاهي هم خطاب به كافران است اما نه به صورتي كه دين

وآيين آنها مورد توجه باشد بلكه عمل خلاف آنها مورد توجه است وخطاب نيز روي همين عمل خلاف آنها رفته است




مانند:(ثم انكم ايها الضالون المكذبون لآكلون من شجرة من زقوم) ويا (قل افغيرالله تأمروني ان اعبدايهالجاهلون)

غير از خطابهايي (مخاطبهايي)كه ذكر شد در قرآن خطابها يا مخاطبهاي ديگري هم آمدهاست كه خصوصي تر است

ودر ضمن داستانهاي انبياء وارد شده است مانند يا موسي ،يا يحيي،يا بني اسرائيل،وهمچنين خطابهايي از قول

ديگران نقل شده مانند:يا ايهاالعزيز،ايهاالصديق،ايهاالملأ ومانندآنها.